Φαρυγγίτιδα

Η φαρυγγίτιδα είναι η φλεγμονή του βλεννογόνου που καλύπτει τον φάρυγγα, δηλαδή το τμήμα του λαιμού που ξεκινά πίσω από τη μύτη και τη στοματική κοιλότητα και καταλήγει προς τον λάρυγγα και τον οισοφάγο.

Ανατομικά ο φάρυγγας χωρίζεται σε τρία τμήματα: τον ρινοφάρυγγα, που βρίσκεται πίσω από τη μύτη, τον στοματοφάρυγγα, που φαίνεται όταν ανοίγουμε το στόμα και περιλαμβάνει τη σταφυλή και τις παρίσθμιες αμυγδαλές, και τον υποφάρυγγα, χαμηλότερα, κοντά στην είσοδο του λάρυγγα και του οισοφάγου. Από την περιοχή αυτή περνούν τόσο ο αέρας της αναπνοής όσο και η τροφή, γι’ αυτό και ο βλεννογόνος της εκτίθεται συνεχώς σε μικρόβια, ξηρό αέρα και ερεθιστικές ουσίες.

Η φαρυγγίτιδα αποτελεί έναν από τους συχνότερους λόγους επίσκεψης σε γιατρό, ιδιαίτερα κατά τους ψυχρούς μήνες, και εμφανίζεται σε όλες τις ηλικίες. Στις περισσότερες περιπτώσεις είναι οξεία και αυτοπεριοριζόμενη, υποχωρεί δηλαδή μόνη της μέσα σε λίγες ημέρες. Όταν όμως ο ερεθισμός του φάρυγγα επιμένει για εβδομάδες ή υποτροπιάζει συνεχώς, μιλάμε για χρόνια φαρυγγίτιδα, που έχει διαφορετική προσέγγιση.

Η μεγάλη πλειονότητα των περιστατικών οξείας φαρυγγίτιδας οφείλεται σε ιούς. Πρόκειται για τους ίδιους ιούς που προκαλούν το κοινό κρυολόγημα και τις λοιμώξεις του ανώτερου αναπνευστικού, όπως οι ρινοϊοί, οι ιοί της γρίπης και της παραγρίπης, οι αδενοϊοί και οι κορονοϊοί. Σε αυτές τις περιπτώσεις ο πονόλαιμος συνήθως συνοδεύεται από καταρροή, βήχα και ήπιο πυρετό.

Ένα μικρότερο μέρος των περιστατικών είναι μικροβιακό. Το συχνότερο υπεύθυνο βακτήριο είναι ο β-αιμολυτικός στρεπτόκοκκος ομάδας Α (Streptococcus pyogenes), που απαιτεί τεκμηριωμένη διάγνωση πριν από οποιαδήποτε αντιβιοτική αγωγή, καθώς μπορεί σπανιότερα να συνδεθεί με επιπλοκές.

Πέρα από τις λοιμώξεις, ο φάρυγγας ερεθίζεται και από παράγοντες της καθημερινότητας:

• το κάπνισμα, ενεργητικό και παθητικό, καθώς και η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ
• ο ξηρός αέρας από κλιματισμό ή θέρμανση, η σκόνη και οι χημικές αναθυμιάσεις
• η γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση, που φέρνει όξινο περιεχόμενο προς τον φάρυγγα
• οι αλλεργίες και η οπίσθια ρινική καταρροή
• η αναπνοή από το στόμα, συνήθως λόγω ρινικής απόφραξης
• η κατάχρηση ή η κακή χρήση της φωνής, ιδίως σε επαγγελματίες ομιλητές

Το κυρίαρχο σύμπτωμα της φαρυγγίτιδας είναι ο πονόλαιμος, που συχνά ξεκινά ως τσούξιμο ή αίσθημα ξηρότητας και εντείνεται μέσα στο πρώτο εικοσιτετράωρο. Στα συνηθέστερα ενοχλήματα περιλαμβάνονται:

• πόνος ή δυσκολία στην κατάποση, που χειροτερεύει με τα στερεά και το σάλιο
• αίσθημα ξένου σώματος ή κόμπου στον λαιμό και ανάγκη για συνεχές καθάρισμα
• ερυθρότητα και οίδημα του φάρυγγα, ενίοτε με λευκωπά επιχρίσματα
• διόγκωση και ευαισθησία των τραχηλικών λεμφαδένων
• πυρετός, κακουχία, πονοκέφαλος και μυϊκοί πόνοι
• βραχνάδα, όταν η φλεγμονή επεκτείνεται προς τον λάρυγγα

Η ιογενής μορφή τείνει να εγκαθίσταται σταδιακά και να συνοδεύεται από καταρροή, φτέρνισμα, βήχα, βραχνάδα και χαμηλό πυρετό, δηλαδή από την τυπική εικόνα ενός κρυολογήματος. Η μικροβιακή μορφή εμφανίζεται πιο απότομα, με εντονότερο πόνο στην κατάποση, υψηλότερο πυρετό, επιχρίσματα και επώδυνους λεμφαδένες στον τράχηλο, ενώ ο βήχας και η καταρροή συνήθως απουσιάζουν. Τα μοτίβα αυτά κατευθύνουν τη σκέψη του γιατρού, δεν αρκούν όμως από μόνα τους για ασφαλή διάγνωση.

Η διάκριση ανάμεσα στην ιογενή και τη μικροβιακή φαρυγγίτιδα είναι το πιο πρακτικό ερώτημα, γιατί από αυτήν εξαρτάται αν χρειάζεται ή όχι αντιβίωση. Η ιογενής μορφή είναι η συχνότερη και αναγνωρίζεται από τη συνύπαρξη καταρροής, βήχα, φτερνίσματος, βραχνάδας και ήπιου πυρετού. Ο πονόλαιμος είναι συνήθως εντονότερος τις πρώτες ημέρες και στη συνέχεια υποχωρεί σταδιακά.

Η στρεπτοκοκκική φαρυγγίτιδα, αντίθετα, εγκαθίσταται απότομα, με υψηλό πυρετό, έντονο πόνο στην κατάποση, επιχρίσματα στις αμυγδαλές και τον φάρυγγα και επώδυνους πρόσθιους τραχηλικούς λεμφαδένες, ενώ ο βήχας τυπικά απουσιάζει. Στα παιδιά μπορεί να συνοδεύεται από κοιλιακό άλγος ή εμετό.

Επειδή οι δύο εικόνες επικαλύπτονται σε μεγάλο βαθμό, η κλινική εντύπωση επιβεβαιώνεται με εργαστηριακό έλεγχο. Το σημαντικό μήνυμα είναι ότι οι περισσότερες φαρυγγίτιδες δεν χρειάζονται αντιβίωση: στις ιογενείς μορφές τα αντιβιοτικά δεν επιταχύνουν την ίαση, ενώ αυξάνουν τις ανεπιθύμητες ενέργειες και τη μικροβιακή αντοχή. Η αντιβίωση έχει θέση μόνο όταν τεκμηριώνεται μικροβιακή αιτία.

Οι τρεις όροι μπερδεύονται συχνά, γιατί όλοι περιγράφουν φλεγμονή στην περιοχή του λαιμού. Η διαφορά τους είναι καθαρά ανατομική, δηλαδή αφορά το σημείο που φλεγμαίνει.

• Φαρυγγίτιδα: φλεγμονή του βλεννογόνου του φάρυγγα. Κυριαρχούν ο διάχυτος πονόλαιμος, το τσούξιμο και ο πόνος στην κατάποση.
• Αμυγδαλίτιδα: η φλεγμονή εντοπίζεται κυρίως στις παρίσθμιες αμυγδαλές, οι οποίες εμφανίζονται διογκωμένες, ερυθρές και συχνά με επιχρίσματα. Η αμυγδαλίτιδα συνοδεύεται τυπικά από υψηλότερο πυρετό και εντονότερη δυσκαταποσία.
• Λαρυγγίτιδα: φλεγμονή του λάρυγγα και των φωνητικών χορδών. Στη λαρυγγίτιδα το κύριο σύμπτωμα δεν είναι ο πόνος αλλά η βραχνάδα ή ακόμη και η προσωρινή απώλεια της φωνής, συχνά με ξηρό βήχα.

Στην πράξη οι τρεις καταστάσεις συχνά συνυπάρχουν ή διαδέχονται η μία την άλλη, καθώς η ίδια λοίμωξη μπορεί να επεκταθεί από τον φάρυγγα προς τις αμυγδαλές και τον λάρυγγα. Γι’ αυτό και η ακριβής διάκριση γίνεται με εξέταση από ΩΡΛ και όχι από τα συμπτώματα μόνο.

Η διάγνωση της φαρυγγίτιδας στηρίζεται πρώτα στο ιστορικό: πόσες ημέρες διαρκούν τα συμπτώματα, πώς ξεκίνησαν, αν υπάρχει πυρετός, βήχας ή καταρροή, αν υπάρχει επαφή με άτομο που νόσησε, αν συνυπάρχουν κάπνισμα, παλινδρόμηση ή αλλεργίες και αν τα επεισόδια υποτροπιάζουν.

Ακολουθεί η κλινική εξέταση, με επισκόπηση του στοματοφάρυγγα και των αμυγδαλών, έλεγχο για επιχρίσματα ή εξελκώσεις και ψηλάφηση των τραχηλικών λεμφαδένων. Εξετάζονται επίσης η μύτη και τα αυτιά, γιατί συχνά η αιτία του ερεθισμού βρίσκεται εκεί.

Ανάλογα με την εικόνα, ο γιατρός μπορεί να ζητήσει:

• Ταχύ τεστ στρεπτοκόκκου από φαρυγγικό επίχρισμα, με αποτέλεσμα μέσα σε λίγα λεπτά.
• Καλλιέργεια φαρυγγικού επιχρίσματος, όταν το ταχύ τεστ είναι αρνητικό αλλά η κλινική υποψία παραμένει.
• Αιματολογικό έλεγχο, σε επίμονη ή άτυπη εικόνα.
• Ενδοσκόπηση φάρυγγα και λάρυγγα με εύκαμπτο ενδοσκόπιο, όταν τα συμπτώματα επιμένουν, όταν υπάρχει επίμονη βραχνάδα ή όταν χρειάζεται έλεγχος περιοχών που δεν φαίνονται με απλή επισκόπηση.

Στη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων η αντιμετώπιση της φαρυγγίτιδας είναι συμπτωματική και στοχεύει στην ανακούφιση από τον πόνο, ώσπου η φλεγμονή να υποχωρήσει μόνη της. Βοηθούν:

• η επαρκής ενυδάτωση με νερό και χλιαρά ροφήματα, ώστε ο βλεννογόνος να μην ξηραίνεται
• οι γαργάρες με χλιαρό αλατόνερο, που ανακουφίζουν από τον ερεθισμό
• τα απλά αναλγητικά και αντιπυρετικά, σύμφωνα με τις οδηγίες του γιατρού ή του φαρμακοποιού
• η ύγρανση του χώρου και η αποφυγή καπνού, ξηρού αέρα και έντονων οσμών
• η ανάπαυση της φωνής και η αποφυγή ψιθύρου, που κουράζει περισσότερο

Τα παστίλια και τα τοπικά διαλύματα προσφέρουν προσωρινή ανακούφιση, χωρίς να επηρεάζουν τη διάρκεια της νόσου. Η αντιβίωση δίνεται μόνο σε τεκμηριωμένη μικροβιακή φαρυγγίτιδα, με ιατρική συνταγή, και όταν ξεκινήσει ολοκληρώνεται κανονικά ακόμη κι αν τα συμπτώματα υποχωρήσουν νωρίτερα.

Όταν η φαρυγγίτιδα υποτροπιάζει, η θεραπεία δεν σταματά στο επεισόδιο: αντιμετωπίζεται το υποκείμενο αίτιο, όπως η παλινδρόμηση, η αλλεργική ρινίτιδα, η ρινική απόφραξη ή το κάπνισμα.

Όταν το αίσθημα ξηρότητας, το τσούξιμο, ο κόμπος στον λαιμό και η ανάγκη για συνεχές καθάρισμα διαρκούν εβδομάδες ή υποτροπιάζουν συνεχώς, συνήθως δεν πρόκειται για διαδοχικές λοιμώξεις αλλά για χρόνια φαρυγγίτιδα, δηλαδή για έναν επίμονο ερεθισμό του βλεννογόνου. Στις συχνότερες αιτίες περιλαμβάνονται:

• Κάπνισμα και ερεθιστικοί παράγοντες: καπνός, ξηρός ή κλιματιζόμενος αέρας, σκόνη και χημικές αναθυμιάσεις.
• Γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση: το όξινο περιεχόμενο ερεθίζει τον φάρυγγα, συχνά χωρίς τυπική καούρα, με ενοχλήματα εντονότερα το πρωί.
• Οπίσθια ρινική καταρροή: χρόνια ρινίτιδα ή ιγμορίτιδα στέλνει εκκρίσεις προς τον φάρυγγα, διατηρώντας τη φλεγμονή.
• Αναπνοή από το στόμα: όταν η μύτη είναι μπλοκαρισμένη, για παράδειγμα από στραβό διάφραγμα, ο αέρας φτάνει στον φάρυγγα χωρίς να έχει υγρανθεί και θερμανθεί.
• Χρόνια φλεγμονή γειτονικών ιστών: οι υπερτροφικές αμυγδαλές μπορεί να συντηρούν ενοχλήματα και να επιβαρύνουν την αναπνοή στον ύπνο.
• Κατάχρηση της φωνής σε δασκάλους, τραγουδιστές και επαγγελματίες ομιλητές.

Η αντιμετώπιση εδώ δεν είναι η επανάληψη αντιβιοτικών, αλλά ο εντοπισμός και η διόρθωση του αιτίου που συντηρεί τον ερεθισμό.

Ο απλός πονόλαιμος συνήθως υποχωρεί μόνος του. Υπάρχουν όμως ενδείξεις που χρειάζονται άμεση ιατρική εκτίμηση:

• δυσκολία στην αναπνοή ή αίσθημα ότι κλείνει ο λαιμός
• αδυναμία κατάποσης υγρών ή του ίδιου του σιέλου και ροή σιέλων
• υψηλός πυρετός που επιμένει ή δεν ανταποκρίνεται στα αντιπυρετικά
• έντονος μονόπλευρος πόνος, ιδίως με δυσκολία στο άνοιγμα του στόματος ή πρήξιμο του λαιμού
• αλλοιωμένη, υπόκωφη φωνή, σαν να μιλά κανείς με γεμάτο στόμα
• συμπτώματα που διαρκούν πάνω από δύο εβδομάδες ή υποτροπιάζουν συχνά
• ψηλαφητό ογκίδιο στον τράχηλο, επίμονη βραχνάδα ή απώλεια βάρους

Σε αυτές τις περιπτώσεις η εξέταση από Ωτορινολαρυγγολόγο επιτρέπει να διαπιστωθεί η ακριβής αιτία και να αποκλειστούν καταστάσεις που χρειάζονται άμεση αντιμετώπιση. Αν ο πονόλαιμος σας επιμένει ή επανέρχεται συνεχώς, κλείστε ραντεβού για πλήρη ΩΡΛ εκτίμηση.